Przeczytane/Polecane

Klucz do wierszy. Poezja w nauczaniu języka polskiego jako obcego Wioletta Próchniak


     Tekst literacki, a więc i tekst poetycki w istocie jest obecny w nauczaniu języków obcych od zawsze. Jest też od zawsze traktowany jako dobrodziejstwo inwentarza, pewnego rodzaju decorum czy ekspozycja stała. Autorka poezję świadomie i mądrze glottodydaktyce polonistycznej przywraca, dokumentując i uzasadniając pożytki wynikające z sięgania po wiersz na lektoracie. To podstawowy walor ideologiczny tej publikacji. Nie jedyny zresztą! Nie mniej istotnym jest tutaj fakt, że książka Pani Wioli Próchniak stanowi dobrze przemyślany dyskurs o istocie glottodydaktyki niezdominowanej przez językoznawstwo. Zbudowana jest z trzech zasadniczych płaszczyzn dociekań: pretekstowej, tekstowej i kontekstowej. To ciekawe ujęcie, pozwalające na obszerne omówienie wszystkich funkcji wiersza, jego zadań i odmian w praktyce glottodydaktycznej. Autorka od samego początku stara się definiować znaczenie i posadowienie poezji w materii języka, określić własny pogląd na zasadność jej obecności w glottodydaktyce i zaprezentować wieloaspektowość tego zjawiska. Stara się zatem zaciekawić, sięgając przy tym nie tylko po argument merytoryczny, ale i urokliwą, niepozbawioną ambicji literackich narrację. To zaskakujący momentami i oryginalny sposób prowadzenia dyskursu. Autorka konsekwentnie stosuje zabieg łączenia rozważań teoretycznych z ich praktycznymi zastosowaniami. Dzięki czemu, w całości książki natrafiamy na znaczącą liczbę rozmaitych ćwiczeń, za pomocą których dowiadujemy się, jak różnie i różnorodnie można pracować z mądrze dobranym tekstem poetyckim. Obowiązuje tutaj pewien logiczny schemat, polegający na tym, że najpierw pochylamy się nad zagadnieniem metodycznym czy gramatycznym, ale też semantycznym, leksykalnym, frazeologicznym lub metaforycznym. Później autorka dokonuje zgrabnej zazwyczaj analizy wybranego przez siebie wiersza. To, wieńczy przykładami ćwiczeń, których typy, założenia i funkcje również szczegółowo omawia. Ciekawie, bo obrazoburczo dla niektórych językoznawców, prezentowana jest relacja poezji i gramatyki. Autorka kilkakrotnie stwierdza, że na tym pograniczu tekst poetycki może, ale nie musi się pojawiać. To, jej zdaniem, inspirująca zabawa intelektualna, w którą autorzy podręczników czy chociażby lekcji grywają sporadycznie. Lektura wiersza, jaką proponuje nam Wiola Próchniak, jest lekturą pouczającą i uczącą zrozumienia przestrzeni wiersza. W tej nauce możliwe jest więcej, niż można byłoby się spodziewać. Autorka nie traci ani na moment z pola widzenia dominanty języka. Wchodzi w polemikę z powszechnością opisu gramatycznego w przestrzeni glottodydaktycznej. Wyraźnie i precyzyjnie dokumentuje uciążliwości wynikające z nakładania gorsetu koncepcji gramatyki generatywnej na strategie nauczania. W tym miejscu wypadałoby podkreślić kolejny walor publikacji. Jej autorka prezentuje nam nie już gotową formułę nauczania języka polskiego jako obcego z wykorzystaniem tekstu poetyckiego, ale przedstawia mądrze opisaną i silnie umotywowaną strategię. Ma przy tym szereg wątpliwości i nie ukrywa, że ciągle jest na etapie poszukiwań i porównań. Wszystko to sprawia, że obcujemy z tekstem twórczym, a nie odtwórczym. Jak rozumieć ze słuchu? Jak czytać ze zrozumieniem? Ale też – jak kreatywnie nauczać? Jak pokazywać nie tylko strukturę języka, ale też jego istotę, charakter, aktywne kulturowe tło? Ponad wszelką wątpliwość praca pani Wioli Próchniak nie jest jednowymiarowym wywodem. Poetycki „świat przedstawiony” w rozprawie, – jeśli odnieść go do wybranych tutaj wierszy, ale rozumianych jako swoista całość – jest ciekawą próbą opowiadania o polszczyźnie i polskości. Było to możliwe zapewne i dlatego, że autorka, co mogę stwierdzić z całkowitą odpowiedzialnością, jest w polonistycznym środowisku glottodydaktycznym rozpoznawana nie tylko jako entuzjastka sięgania po poezję w nauczaniu języka, ale też osoba wysoce w jej obrębie wyspecjalizowana. Wniosek z tego taki, że po prostu doskonale wie, o czym pisze.
     Autorka podejmuje narracyjną próbę opowiadania o społeczności posługującej się nauczanym językiem. W tym ujęciu, są to rozważania ważne i dotykające istoty współcześnie pojmowanej roli glottodydaktyki. To wywód zdradzający wyraźną sympatię antropologiczną i etnograficzną, przy jednoczesnym pojmowaniu tych dyscyplin nie, jako gałęzi nauki, lecz jako rodzaju refleksji humanistycznych. Owa „pamięć wiersza” przechowuje w sobie tak kulturowe treści kanoniczne, jak popularne – tak ogólnonarodowe, jak i regionalne. Chętnie akceptuję proponowaną optykę analizy tekstu poetyckiego, określanego przez cztery pytania, – co widać?, co słuchać?, co znaczy?, jaki kształt ma wypowiadana w wierszu rzeczywistość?. To kreatywne i autorskie podejście, pozwalające spojrzeć na całą przestrzeń wiersza. W procesie glottodydaktycznym tekst poetycki coś opowiada i tłumaczy, to jego byt samoistny. Jest też sam tłumaczony i opowiedziany przez nauczyciela – to jego byt kreowany. Obydwa one składają się na rzeczywistą obecność wiersza w procesie nauczania języka. Wiersza nigdy nie pisze się z przesłaniem glottodydaktycznym. A przecież – jak tłumaczy autorka – poezja to język w stanie intensywnej kondensacji. Wiersz ujmuje językowy obraz świata w mocnym i wyrazistym skrócie nie redukując przy tym jego skomplikowania i wewnętrznej dynamiki. Musi podobać się takie spojrzenie na wiersz, który jest zdarzeniem artystycznym, faktem językowym, artefaktem kulturowym. Najlepiej ze wszystkich form literackich – zdaniem Wioli Próchniak – nadaje się, by reprezentować język w zewnętrznym oglądzie, a z takim mamy przecież do czynienia w glottodydaktyce. Najbardziej też reprezentatywny wydaje się być w sferze lingwakulturowej i etnolingwistycznej. Glottodydaktyka polonistyczna jest młodą relatywnie dziedziną naukową. Jej rozwój był zawsze kapryśny i domorosły. Prywatne doświadczenia i przemyślenia nauczycieli od niedawna zaczęły przekładać się na opracowania teoretyczne i programy badawcze. Dlatego omawiana tutaj praca jest niesłychanie cennym i oryginalnym głosem w rozwoju tej dyscypliny.

Poleca dr hab. Piotr Garncarek
Uniwersytet Warszawski

 

Coryright © 2012 Stowarzyszenie „Bristol”
02-078 Warszawa
ul. Krzywickiego 34
tel.: +48 (22) 625-42-53
tel.: +48 (22) 625-42-67
fax: +48 (22) 625-75-23

Projekt i wykonanie: www.kosler.pl