Przeczytane/Polecane

Leksykologia i kultura języka polskiego, t. 1-2 Ałła Krawczuk


     Z wielkim zainteresowaniem językoznawca polonista weźmie do ręki dwutomowe (liczące w sumie ponad 800 stron) opracowanie o charakterze podręcznikowym Leksykologia i kultura języka polskiego, którego autorką jest Ałła Krawczuk. Ma też wielkie wobec niego oczekiwania. Będąc już po lekturze, mogę stwierdzić, że autorka im sprostała. Dostaliśmy książkę nie tylko potrzebną, ale – co ważniejsze – znakomitą, przedstawiającą i syntetyzującą stan wiedzy z zakresu tytułowych domen lingwistyki.
     Opublikowane w Kijowie, po polsku, ale z tytułem w języku ukraińskim (także po polsku), dzieło badaczki z lwowskiego uniwersytetu im. Iwana Franki łączy dwie perspektywy oglądu prezentowanych zagadnień: polonisty i glottodydaktyka. Takie spojrzenie dodaje podręcznikowi waloru nowatorstwa. Sprawia bowiem, że klasyczne podejście do problematyki leksykologicznej i kulturowojęzykowej jest tu zmodyfikowane poprzez podejście specjalisty, który musi sprostać podwójnym wymaganiom: prezentacji wiedzy o polszczyźnie oraz uwzględnieniu potrzeb i możliwości odbiorcy ukraińskiego.
     Podwójna kompetencja autorki podręcznika pisanego z myślą o poloniście (lub laiku zainteresowanym polszczyzną i polską wiedzą lingwistyczną) i szerzej: slawiście sprawia, że klasyczne ujęcia polonistyczne zyskują tu nieco inne oświetlenie, by czytelnik, dla którego polszczyzna nie jest językiem pierwszym i dysponujący nieco inną kompetencją niż student polski, mógł swobodnie śledzić wykład teoretyczny jej dotyczący. Zaprojektowanym bowiem prymarnym odbiorcą jest, zgodnie z zamierzeniami Ałły Krawczuk, student polonistyki uniwersytetów ukraińskich, ale też podręcznik przeczyta z korzyścią dla siebie uczeń szkoły na Ukrainie z wykładowym językiem polskim. Ponadto „może on również służyć jako źródło poznania polskiej myśli językoznawczej wszystkim osobom zainteresowanym językoznawstwem i językami słowiańskimi, mogą z niego korzystać wszyscy, którzy dbają o poprawność i sprawność językową w zakresie polszczyzny” (t. 1, s. 6). Listę czytelników książki można zdecydowanie rozszerzyć poza granice Ukrainy.
     Dzieło składa się z dwóch tomów, z których pierwszy dotyczy leksykologii, frazeologii i leksykografii (ss. 327), drugi zaś omawia kulturę języka (ss. 519). Pomysł zespolenia w jedno opracowanie działów wiedzy językoznawczej traktowanych zwykle oddzielnie okazuje się bardzo korzystny dydaktycznie i naukowo. Stanie się zapewne (zasługuje bowiem na to) lekturą obowiązkową dla badaczy języka polskiego oraz dla slawistów. To także istotny głos w dyskusji teoretycznej i metodologicznej nad stanem i perspektywami (polskiej) kultury języka i leksykografii.
     Czytelnik otrzymuje jednolite pod względem ujęcia teoretycznego opracowanie zogniskowane na ukazaniu ważnych problemów, pokonujące granice i bariery dyscyplinowe, wolne od ograniczeń metodologicznych nakładanych na opracowania szczegółowe, prowadzone w ramach konkretnych dziedzin. Wiedza o języku staje się tu wiedzą całościową, bez narzuconych i sztucznych podziałów.
     Autorka, mając na uwadze wyznaczone dydaktycznym przeznaczeniem swojej publikacji potrzeby odbiorcy, którego należy wprowadzić w problem (zdefiniować pojęcia i terminy, zoperacjonalizować je), któremu trzeba pokazać dotychczasowe ustalenia badaczy (w porządku chronologicznym, więc i oddającym tok myślenia badaczy i rozwój myśli naukowej na dany temat), wskazać paradygmaty naukowe, w których obrębie poruszają się uczeni, staje się przewodnikiem, który prowadzi „przyjaźnie” (by użyć neosemantyzmu) czytelnika przez rozległe obszary wiedzy o polszczyźnie i językoznawstwie polonistycznym.
     Zachowując zasadniczo ogląd synchroniczny współczesności, autorka wprowadza też, w miarę potrzeb, ujęcie diachroniczne, by ukazywać zmiany, ewolucję, rozwój w języku – w którym teraźniejszość i przeszłość splatają się, są w nieustannym dialogu.
     Ważnym segmentem tekstowym podręcznika są partie kończące prezentacje zagadnień: Pytania i Zadania, które świadczą o znakomitym opanowaniu rzemiosła dydaktycznego przez Ałłę Krawczuk. Sprawdzają one stopień opanowania wiedzy podręcznikowej, ale też wychodzą poza przestrzeń opracowania, zachęcając czytelnika do lektur samodzielnych, kierując jego uwagę na zagadnienia językowe towarzyszące wskazane przez autorkę, rozszerzając perspektywę oglądu omawianych zagadnień.
     Podręcznik jest napisany przez znakomitą specjalistkę, świetnego dydaktyka i glottodydaktyka znającego potrzeby odbiorcy, wreszcie też bardzo dobrego stylistę rozumiejącego konwencje pisarstwa naukowego i podręcznikowego, znakomicie i z wyczuciem prowadzącego wykład podręcznikowy.
     Choć zaprojektowanym przez autorkę odbiorcą jest polonista (student) ukraiński, książka powinna stanowić lekturę obowiązkową polonisty tout court i zainteresowanego polszczyzną – bez specyfikacji regionalnych, narodowościowych, specjalizacyjnych.

Prof. dr hab. Małgorzata Kita, Uniwersytet Śląski


     Polecany podręcznik (w języku polskim) składa się z dwu części: tom 1. – Leksykologia, frazeologia, leksykografia i tom 2. – Kultura języka.
     Pierwszy tom przedstawia tematy mieszczące się zarówno w ramach leksykologii wewnętrznej, zajmującej się jednostkami leksykalnymi jako faktami systemu językowego, jak i w ramach leksykologii zewnętrznej. Uwzględnienie relacji pragmatycznych poszerza zestaw tradycyjnych zagadnień leksykologii o szeroko rozumianą socjolingwistykę leksykalną, stąd obecność w podręczniku rozdziałów poświęconych słownictwu odmian terytorialnych i socjolektalnych polszczyzny. Osobne rozdziały prezentują problematykę procesów diachronicznych zachodzących w zasobie leksykalnym języka polskiego: zmiany znaczeń wyrazów, archaizacja, neologizacja, zapożyczenia. Zamieszczone zostały tu również dwa rozdziały niejako wykraczające poza zakres zainteresowań leksykologii – frazeologia i leksykografia. Analiza zjawisk semantycznych uwzględnia oprócz podejść strukturalistycznych także kognitywne.
     W drugim tomie podręcznika omawia się problemy z zakresu kultury języka, którą pojmuje się tutaj nie tylko jako poprawność językową, lecz także jako sprawność komunikacyjną. Pierwsze rozdziały poświęcone są analizie kluczowych pojęć teoretycznych kultury języka: norma, uzus, błąd językowy, innowacja językowa, kryteria poprawności językowej, postawy użytkowników wobec języka. Dalej szczegółowo są analizowane zagadnienia poprawności fonetycznej, fleksyjnej, składniowej, słowotwórczej, leksykalno-stylistycznej, frazeologicznej. Osobny rozdział opisuje współczesne zwyczaje komunikacyjnojęzykowe Polaków, a zwłaszcza etykietę językową. Prezentacji normy w każdym z tych rozdziałów towarzyszy opis podstawowych tendencji rozwojowych w zakresie omawianej płaszczyzny języka.
     Książka jest świetną pomocą dla studentów polonistyk na Ukrainie, ale może też być przydatna w Polsce, szczególnie w ośrodkach, gdzie kształci się specjalistów w zakresie nauczania jpjo na Wschodzie, gdyż doskonale zbiera dotychczasową wiedzę na poruszane w niej tematy, może służyć obszerną bibliografią, niejednokrotnie też – dzięki swemu specyficznemu spojrzeniu z zewnątrz – uwrażliwia na zjawiska językowe normalnie niezauważalne. Znalazła swojego odbiorcę również na innych polonistykach zagranicznych (np. na Litwie, na Słowacji, w Słowenii, w Niemczech). Może być też pomocą dydaktyczną w tzw. polskich szkołach poza Polską (na Litwie, Ukrainie, Białorusi), jak też dla nauczycieli uczących języka polskiego poza Polską w różnych systemach edukacyjnych.
     Nowością w proponowanym podręczniku jest szczegółowe uwzględnienie potrzeb odbiorcy z pierwszym językiem wschodniosłowiańskim, a zwłaszcza odbiorcy ukraińskojęzycznego – znalazła się tu bowiem analiza zagadnień poprawnościowych dokonana ze względu na trudności, z którymi zmagają się Ukraińcy uczący się języka polskiego albo osoby polskiego pochodzenia na Ukrainie.

dr Jerzy Kowalewski, Narodowy Uniwersytet Lwowski im. Iwana Franki

 

Coryright © 2012 Stowarzyszenie „Bristol”
02-078 Warszawa
ul. Krzywickiego 34
tel.: +48 (22) 625-42-53
tel.: +48 (22) 625-42-67
fax: +48 (22) 625-75-23

Projekt i wykonanie: www.kosler.pl